Улсын хүүхэд залуучуудын театрын жүжигчин Г.Дашхүү манай сонины редакцид ороод ирэв.

Шог зохиолч Ш.Цэнд-Аюуштай уулзах гэсэн юм. Энд ажилладаг биз дээ ?

Ш.Цэнд-Аюушийн зохиолоор хошин шоу хийх гэж байгаа юм. 

Одоохондоо бодож, ярилцаж л явна. Хүнд битгий хэлээрэй, нэрээ "алдчихна". Ер нь шоу маань "Хүнд битгий хэлээрэй" гэдэг нэртэй юмаа. Ингээд түүнтэй уран бүтээлийнх нь талаар ярилцлаа. 

Дагалдан жүжигчнээр 1970 онд орж байлаа. Тэр жил их олон дагалдан жүжигчин авсан. Тэр үед театрын үүдээр орохдоо хүртэл бэргэж айна. Жанчивдорж, Магсаржав нар миний түрүүн жил жүжигчин болцгоосон улс. Тэд толины өмнө хөндөлдөөд "За нэг сүрхий жүжигчин ирж байгаа юм биз дээ" гэдэг байлаа.

Тэгэлгүй яах вэ. Найруулагч Ш.Вандансэнгээ, Х.Монголхан, ардын жүжигчин Д.Гэндэн, А.Очирбат багш, УГЖ Г.Энхтуяа үэрэг хүмүүс байсан. Этюд хийлгэнэ, бас анхаарал гээч юм үзнэ. Би архи гэсэн сэдвээр этюд хийлээ. Гэтэл дараа нь А.Очирбат багш "Чи архи уудаг уу?" гэж асууж билээ. Бодвол уудаг хүн шиг жүжиглэж чадсан байх л даа. 

Дөнгөж 21-тэй хүүхэд чинь юу боллоо гэж архи уух билээ. Одоо ч ууж сураагүй л явна. 

Түүнийг би яаж мэдэх вэ хө. Г.Нямгаваа, Б.Мөнхдорж нар хойшоо сургуульд явчихсан. Жүжгийн дүрүүд нь хоосон. Тэгэхэд би "Гэмшил", "Ромео Жульетта хоёр", "Хярааны хонхор", "Жирийн хүмүүс" зэрэг жүжигт тоглосон. Жүжигчнээр ороод удаагүй 45 хоног бригадаар явж, ажилдаа овоо дөртэй болоод ирсэн шүү.

Үгүй, бодож байсангүй. Ер нь жүжигчин хүнд роль оногдоно гэдэг их том зүйл. Чадаж байгаа нь л тоглоно шүү дээ. Би ямар ч байсан өнөөг хүртэл дүр байхгүй гэж суугаагүй.

Байна аа, гэхдээ тэр бол уран чадварын л өрсөлдөөн. Тэгээд ч жүжигчин хүнд арын хаалга гэж байхгүй. Нэг дүрд гурван хүн сургуулиллаа гэхэд хэн чадсан нь, авьяастай нь л тэр дүрийг бүтээнэ. 

Тайзнаа 100 гаруй дүрд тоглосон. Бүгдийг нь боломжийн бүтээчихсэн гэж боддог. Жижиг, том гэж ялгах юм байхгүй. Цөмийг нь бодож явж л бүтээсэн. Хүнтэй уулзаж байсан ч дотроо бодож л суудаг.   

Хошин шоуныхаа тухай л...

Манай театр жүжигчдийнхээ дунд хошин үзүүлбэрийн уралдаан зарладаг байв. Тэгэхэд би хадам ээжийн дүрээр уралдаанд түрүүлсэн. Түүнээс хойш энэ дүрд хэд хэдэн удаа тоглолоо. Гэхдээ хадам ээжүүд чинь сөрөг дүр л болохоос биш сүү шиг цагаан сэтгэлтэй ээжүүд байхгүй юу. 

Ийм хүсэл л байдаг болохоос тэгж бодож байгаагүй. Бурхны зурснаар л явж байна. Би жүжигчин болсон ч юм уу, үгүй ч юм уу бүү мэд. Харин үзэгчид, ард түмэн хүлээн авч байгаад баярладаг. 

Ардын жүжигчин Д.Гэндэн, А.Очирбат, УГЖ Г.Энхтуяа, жүжигчин Ч.Авирмэд, Д.Цэндсүрэн гээд өөрийнхөө театраас нэрлэхэд олон байна аа. Бас залуу жүжигчид ч бий. Харин цалин бага болохоор олонхи нь өөр мэргэжил, ажил хөөгөөд хэдэн "дуртай" бидэн шиг нь театрынхаа үүдийг сахиад зогсч байна даа. 

Засварт орчихсон л доо. 50 жил их засвар хийгээгүй гэсэн. Хэзээ дуусахыг нь дарга л мэднэ байх. 

Нэмж хэлэхэд "Чимгээгийн төрсөн өдөр", "Туяагийн бичээгүй захидал", "Улаан дарцаг", "Хэцүү даалгавар" гээд арав гаруй кинонд тоглосон. Театрт ороход Очирбат багш "Чи инээдмийн талын хүн юм" гэж хэлж байсан шүү. Тэгээд ч голдуу инээдмийн дүрээрээ хүмүүст танил болох шив дээ. 

Тэгэлгүй яахав. Одоо удахгүй "Элдэв зураг"-ийнхаа 20 жилийн ойг тэмдэглэхээр бэлдэж байна даа. 

Үхэж байж л зодог тайлна даа.

Ярилцсан Ц.Энхмаа

Өнөөдөр сонин

1970 онд театрт орсон цагаас нь хамтран ажиллаж ирсэн. Тухайн үед би ахмад жүжигчин болсон байлаа. Дашхүү их нийтэч хүн учраас хөгшин залууг ялгалгүй бүгдтэй нь нөхөрлөж явсан юм. Би түүнтэй ахын ёсоор харьцдаг, анд нөхрийн ёсоор хамтран ажилладаг байсан юм. 

Бид кинонд нэг ч удаа хамтран тоглож байгаагүй, харин жүжигт олон удаа хамтран тоглосон. Хоёр талийгаач маань надтай их нөхөрлөж ханьсдаг байсан юм. Ер нь театр дотроо хамгийн ойр дотно байсан хүн Дашхүү байсан юм. Дашхүүг би загнах үедээ загнаж, хөгжилдөх үедээ хөгжилдөж явлаа. 

Хүн хүнээ танина гэдэг тийм ч амар зүйл биш. Муухай хүн гэж бодож явтал сайхан тус хүргэдэг хүн байж болно. Энэ хүний ноён нуруу, хүн чанар нь гучаад жилийн хугацаанд надад бүрэн танигдсан. Монгол хүн бүхэн Дашхүүг мэднэ шүү дээ. 

Бүр 1977 оноос манай Хүүхэд Залуучуудын Театрт 4 сарын 1-ний инээдмийн баярыг жинхэнэ утгаар нь тэмдэглэж эхэлсэн юм. Энэ үеэс л элдэв зураг, хошин шог тоглолтыг анх энэ хоёр маань гаргаж ирсэн шүү дээ. Яахын аргагүй анхдагч нар мөн. Энэ хоёрыг зөвхөн хошин урлагийнхан гэж тооцож болохгүй. Урлагийн бүх жанер дээр тоглодог байсан юм. Би өнөөдөр Батзаяад тийм цол өгснийг ойлгохгүй байна. Хэрвээ Батзаяа өөрийгөө анхдагч гэж нэрлэсэн бол би их гайхаж байна. 

- Аавынхаа кинонуудаас алийг нь онцлон үзэх дуртай вэ ? 

- Хүний сайхан сэтгэл, Хачин хүн кинонд нь илүү дуртай. Хачин хүн кино тэр чигээрээ аавын амьдрал юм шүү дээ. 

- Үрчлээг нь л дуурайсан юм болов уу (инээв). Бас хөгжилтэй занг нь авсан байж ч магадгүй. 

- Аав цэцэрлэгт хүргэж өгөх гээд явахаар нумарч унаад чарлаад хэвтчихдэг байхгүй юу. Тэгээд аргагүйн эрхэнд аав дагуулаад ажилдаа очно. О.Бат-Өлзий ах, Ц.Төмөрбаатар ах нар л намайг өдөржин саатуулдаг байлаа шүү дээ. Дэлгүүрээс амттай юм авч өгнө. Тэд залуу байсан болохоор аав хүүхэд саатуул гээд орхичихдог. Театр дээр өдөржингөө л бужигнуулдаг байлаа. 

- Би аавдаа загнуулж байгаагүй юм. Ах бид хоёрт гар хүрч ч байгаагүй. Нэг л удаа нэг их уурласан. Аав Москва яваад ирэхдээ сахлын машин авч ирдэг юм байна. Ажилдаа явсан хойгуур нь түүгээр оролдож гарав аа. Сахлаа авъя гэтэл хүүхэд юм чинь юу байх билээ. Тэгээд Жамъяансүрэн ахын хөмсгийг нь нөгөө машинаар авчихсан юм даг. Тэгэхэд л аав айхтар уурлан, ах хэдэн сар хөмсөггүй явсан даа. 

- Манай хоёр чинь нэг байр, нэг орц шүү дээ. Тэднийх 2 давхарт, манайх таван давхарт байлаа. 

- Маягтай дуулна шүү. Миний эх орны өглөө дууг дуулах их дуртай. Энэ дууг нь тоглолтон дээр дуучин Батмэнд дуулах юм. 

- Аав тоглоомонд ёстой муу. Хөзөр ч, шатар ч мэдэхгүй. Харин Дашка ах бол тоглоно шүү.

- Хөвсгөлийн Галт сумын хүн. Анх Төмөр замын техникумд суралцаж байсан юм. Дараа нь Дуурийн театрын найрал дууны ангид ажиллаж байгаад Хүүхэд залуучуудын театрт дагалдан жүжигчнээр орсон. Маркс Энгельсийн оройн дээд сургуулийг хүртэл төгссөн байдаг юм. 

-Манай хоёр 30жил найзалсан хүмүүс. Тэд маань зүрх зүрхээ л мэдэрдэг байсан юм болов уу. Гайхамшигтай нөхөрлөлийг бүтээж чадсан хүмүүс гэж би боддог. 

-Хошин шогийн хамтлаг продакшнууд оролцоно. Хоёр аавын тухай "Нөхөрлөл зохиосон андууд" дууг дуучин С.Жавхлан дуулах юм. Энэ дууны үгийг Ц.Бавуудорж, аяыг Т.Сэр-Од бичсэн. Тун удахгүй клиптэй ч болох байх. 

Аав минь Баянхонгор аймгийн Богд сумын уугуул. Цэргээс халагдаж нутагтаа очсоны дараа жүжигчин болохоор хот руу явсан гэдэг. Далаад оны үе гэдэг байхаа. Тэгээд Хүүхэд залуучуудын театрт шалгуулж, дагалдан жүжигчнээс урлагийн гараагаа эхэлжээ. Түүнээс хойш 30 жил театртаа ажилласан. 

Шагнал гэдэг бол манай урлагийнхны дунд тогтсон заншил юм л даа. Уг нь ард түмэн тэр хүнийг хийж бүтээснээр нь шагначихсан. Шагналтай шагналгүй Монголын ард түмэн бүгдээрээ танина. Тэгэхээр юунд нь ч харамсах билээ. 

Манайх таван хүүхэдтэй айл. Би дундах нь. Дүү маань СУИС-ийн хийлийн ангид сурч байна. Ер нь таван хүүхдээсээ урлагт чиглүүлсэн нь гэвэл би. Намайг "Хайрыг хайрла" жүжиг болон "Гарын таван хуруу ба цусны үнэр" жүжгийн Идэрийн дүрд тоглуулж байлаа. Мөн аав намайг өөрөө хөтөлж очоод "Цахилж яваа гөрөөс" киноны пробонд оруулсан. Өлзийхүү эгчийн хүү болж тоглодог тэр дүр шүү дээ. Гэтэл би багадаа огт өөр сонирхолтой хүүхэд байсан юм. Спорт хөөдөг. Аавын сонин хэвлэлд өгсөн ярилцлагыг сүүлд уншиж байхад намайг урлагийн хүн болно гэж бодож байсан юм билээ. Энэ нь намайг СУИС-д ороход маш том түлхэц болсон. 

Жүжигчин-найруулагчийн анги төгссөн. Төгсөөд хоёр жил болж байгаа жүжигчнийхээ чиглэлээр онц юм хийсэнгүй. Бас GO студийг байгуулаад захирлаар нь ажиллаж буй болохоор цаг зав ч бага байх юм. 

Үнэндээ аавын хайртай хүү нь би байлаа. Гэртээ бол би хамгийн хөдөлгөөнтэй нь. Манайх кино үйлдвэрийн зусланд гардаг. Киноны том том уран бүтээлчдийг харж, хүүхдүүдтэй нь тоглож өссөндөө бахархаж байдаг. Зун болохоор хүүхдүүд гадаа их тоглоно.  Аав ч надаас зугатаах шахам ажилдаа явдаг. Гэтэл тээр хол тоглож байсан хүүхэд нэг л мэдэхэд хөлөөс нь зуурчихсан чаргууцалдаж байдаг гэсэн. Тэгэхээр жаахан эрх байсан хэрэг шүү. 

Өмөөрөх ч үгүй, загнах ч үгүй. Ер нь ухаанаар нь чиглүүлье гэж л боддог байсан байх. Аав бид хоёр эцэг хүүгийн холбоо гэхээс илүү, дотно анд нөхөд шиг харьцаатай байсан. Сайн эцэг хүүхдүүддээ найз шиг нь байдаг гэж үг бий шүү. Аав нэг их уурлаад, хатуу үг хэлээд, зодсон нь үгүй !

Аавтай цуг театрт л их очсон доо. Ээж маань Монгол кино үйлдвэрт монтажчинаар хорь гаруй жил ажилласан Ц.Цогзолмаа гэж хүн бий. Ээжийг даган кино үйлдвэрт ч очих дуртай. Аавын маань театр үнэхээр гоё театр байсан шүү.

Нэрээрээ хүртэл холбогддог гэдэгтэй би санал нэг байна. Хоёр аавын нөхөрлөлийн тухайн ярина гэхэд би багадах биз ээ. Манай хоёр зан байдлын хувьд гэвэл өөр хүмүүс. Уран бүтээлийн хувьд ч өөр тоглолттой. Гол нь сэтгэлзүйн дотоод галаараа нөхөрлөдөг байсан юм болов уу. Тэр нь л нэг байсан юм болов уу гэж боддог. "Бид хоёр шиг гучаад жил үерхсэн хүмүүс байхгүй" гэж өөрсдөө ч нөхөрлөлөө бахархаж нандигнадаг байсан юм. Нээрээ л тэдэн шиг үерхэж, уран бүтээлээ хийж яваа хүн байдаггүй байх. 

Аавын хувьд хэцүү л байсан, маш хүнд цохилтод орсон, ерөөс уран бүтээлийнх нь хувьд ч том гарз байсан. Аав маань найзыгаа хүндэтгэж , дурсгалд нь зориулан уран бүтээлийг нь үргэлжлүүлэхээр эрчимтэй ажиллаж эхэсэн. "Диваажинд хүрэх зам" жүжгийг сэргээн тоглосон. Сор.Жаргалсайханы "Гоо сайхны мэс засал" жүжиг дээр ажилласан. 2000 онд хамгийн сүүлчийн "Элдэв зураг" тоглолтыг зохион байгуулж, Жааяа ахын нэрэмжит болгосон. Найзынхаа дурсгалыг уран бүтээлээрээ хүндэтгэж байсан юм. 

"Их хотын гудамжнаа том сийрсэн малгай, цагирган ээмэг, цэцгэн хээ бүхий тод цэнхэр өнгийн даашинзаар гангарсан бүдүүн авгай хэн нэгнийг хүлээж цөхсөндөө ихэд бухимдаж буй бололтой байсхийгээд л ташаагаа тулаад эргэн харах нь сүрдмээр ч юм шиг. Хэдэн хормын дараа тортой ачаандаа түүртсэн хижээл насны туранхай эр сая нэг юм эхнэрээ гүйцэж ирээд барьж явсан зүйлээ газарт тавьж хөлсөө арчихчаан аятдал өнөө авгай тортой зүйлээс өргөлцөхийн оронд `Яасан удаан явдаг юм бэ. Салхидсан тэмээ шиг ийш тийш хараад явж өгөхгүй юм. Энэ халуунд чамайг хүлээсээр нүүр харлачихна байна. Хүүе наад байцаагаа эвтэйхэн аваад явчихаж чадахгүй байна уу. Өнөө муу минь байсан бол наад байцааг чинь амандаа боловч зуучихсан гүйж яваа даа` гэж ирээд л хашгичих дуу тэнгэрт хадав..."

Үүнийг уншиж суугаа таньд "Бэрсүүт жүрж" хэмээх инээдмийн киноны хадам ээжийн дүр санагдаад явчих вий. Театрын болоод кино дэлгэцнээ анх удаа эрэгтэй хүн хадам ээжийн дүрийг гайхамшигтай бүтээсэн жүжигчин бол Соёлын Тэргүүний ажилтан Г.Дашхүү агсан билээ. Тайз дэлгэцнээ олон арван дүрд хувилж тэрхүү дүр бүхнээрээ үзэгчдийн сэтгэл зүрхийг байлдан дагуулж явсан энэ эрхэм өдгөө бидний дунд алга.  Нөгөөтэйгүүр, Дашхүү гуайн уран бүтээлийг Монгол Улсын гавьяат жүжигчин Л.Жанчивдорж агсангүйгээр төсөөлөх эрхгүй. Өдгөө тэднийг хайрлан дурсдаг, сэтгэл зүрхэндээ тээж явдаг мянга мянган үзэгч фэнүүд нь өчигдөр орой "UB Palace"-ийн концертын их танхимд болсон "Элдэв зургийн эзэд" хүндэтгэлийн дурсамж тоглолтыг үзэж сонирхохын зэрэгцээ уран бүтээлээр нь дамжуулан эздийг нь дурссан. Харин бид Дашхүү хэмээх их айлыг өдгөө ч нүүр бардам авч яваа гэргий Ц.Цогзолмаатай уулзаж тэр эрхэм хүнийг дурсан ярилцлаа. Дашрамд дурдахад, Ц.Цогзолмаа эгч "Мандухай сэцэн хатан" киноны Алтжин хатны дээл уужийг урласан үйлчин бүсгүй юм билээ. Тэрбээр үйл мэтгэхийн зэрэгцээ киноны монтаж хийж сурсан хос мэргэжилтэй ээж ажээ. 

Дашхүүгийн үр удам эрүүл учраас үймүүлж байгаа хэрэг

"Эгч нь ярилцлага өгөх заваар тиймхэн л байна. Дөнгөж сая хүүгийнхээ хувцсыг сольж өгөөд ирлээ. Хүндэтгэлийн тоглолтыг зохион байгуулах ажилд гүйгээд сар гаруй гэрийн бараа харсангүй. Миний чадах юм гэж нэгээхэн ч үгүй болохоор чаддагаараа хоол хийж аваачиж л өгөх юм" гэсээр Цогзолмаа эгч биднийг зочныхоо өрөөнд тухлахыг хүссэн. Дашхүү агсан дэлгэцнээ амилуулсан дүрүүд шигээ тун ч инээдтэй эр байжээ. Нялх хүүхэд шиг малгай тэсгээнээ нэг байхгүй. Юм л бол малгайгаа алдчихлаа Цоозоо гэсээр орж ирнэ. Арга нь барагдсан гэргий нь малгайд нь урт уяа хийж өгч үзсэн ч нэмэр болоогүй байх юм. Л.Жанчивдорж гуайн тухайд ч мань хүнээс ялгаагүй хэдийнэ бээлийгээ гээчихсэн гараа халаасандаа хийчихсэн гүйж явна. Дашхүү гуай тайван гэхэд дэндүү. Хүүхдүүд нь толгой дээгүүр нь харайлган алдаж байхад сууж л байна. Цогзолмаа эгч үүнд нь дургүйцэж "Чи эцэг нь юм бол энэ хэдэн хүүхэддээ үг хэлж байгаач" гэхэд жишим ч үгүй суучихаад тэднийгээ унтаад өгөхөөр "Чи тэднийг юунд буруутгаад байгаа юм, Дашхүүгийн удам эрүүл учраас л ингэж зүггүйтэж байгаа хэрэг шүү дээ" гэх маягаар тэрүүхэндээ хоржоонтой үгээр амыг нь таглаж орхих жишээтэй. "Ингэхэд та хоёр хэрхэн танилцав. Дашхүү гуай танд шууд л таалагдсан уу" хэмээн хэрэгт дурлахад, Цогзолмаа эгч "Хүүхдийн театр, Кино үйлдвэр хоёрын хэлэлцээр биднийг танилцуулсан гэж хэлж болно. Тэр үед Кино үйлдвэр Хүүхдийн театрын жүжигчдийг урьж кинондоо дуу оруулдаг байсан юм. Гэтэл тэр хавар Хүүхдийн театр жүжигчнээ өгөхгүй манайд хүн хүч дутагдаад байна, тэгээд ч энэ жил хэд хэдэн хүүхэлдэйн жүжиг тавих учраас жүжигчид хувцас оёх ёстой хэмээн гүрийж л дээ. Тэгтэл манай дарга: Үүнийг шийдэх ёстой амархан, манайх оёдолчноо л явуулчихад л болох юм байна гэснээр нэг ёсондоо гэрээ хэлцэл байгуулж. Нөгөө оёдолчин нь би. Манай хүн намайг театрт ирсэн анхны өдрөөс л танилцах арга хайсан гэдэг. Удалгүй улсын баяр болж бид параданд жагсч явтал Элбэгсайхан ах намайг жагсаал дундуур хөтөлж гүйснээ `Энэ хүнтэй танилц` гэж билээ. Түүнээс хойш залуу улс юм хойно кино ший гэж гүйсээр 1973 оны намар театрын ажилчдын байранд гал голомтоо бадрааж ирэх жил нь анхны маань хүү төрж байлаа. Өдгөө манайх таван хүүхэдтэй, таван ачтай өнөр өтгөн айл болсон" гэв. 

Тэдний хүүхдүүд цэцэрлэг хийгээд хөгшчүүлийн буянд өсчээ. Цогзолмаа эгч нас тогттолоо эр нөхөртөө өглөө эрт босч цай чанаж өгч үзээгүй гэсэн. Сэрүүтээ л хоёулаа ухасхийн босч хүүхдүүдээ нэг нэгээр нь хувцаслаж том гурвыг нь Цогзолмаа эгч цэцэрлэг рүү, хоёр багыгаа Дашхүү гуай Хайлааст руу аваад гарч өгнө. Хавар болж урлагийнхан бригадаар явах болоход том жижиг долоон хүн хоёр чемоданаа барьсаар хоёр тийш салж наадмын өмнөхөн цугларцгаана. Энэ нь гэрийн эзэн байхгүй бол Цогзолмаа эгч хүүхдүүдтэйгээ аавынх руугаа нүүж оддог байсан гэсэн үг. 

Авьяас нь тодорсон зоотехникч

Дашхүү гуайн жинхэнэ мэргэжил жүжигчин бус зоотехникч юм байна. Архангайн техникумыг онц төгссөн мундаг эр төрж өссөн Баянхонгорынхоо Богдод очоод гурав ч хонолгүй цэрэгт явжээ. Гэхдээ цэргийн алба түүнийг малын хөлийн тоосонд дарагдахаас аварч жүжигчин болох мөрөөдлийн жигүүр хайрлаадхаж. Хаа нэг баяр ёслолын үеэр шог гараа энэ тэрд тоглож бас ч хүү үлээвэр хөгжмөөр хэвлүүхэн тоглох хүндэт харуулын байлдагчийг нөхөд нь жүжигчин бол гэж ятгасан төдийгүй шалгаруулж авдаг газрын хаягийг нь олж өгсөн аж. Цэргийн албаны хугацаа дуусахад мань хүн эцэг эхдээ хальт очиж золгочихоод хотын зүг буцаж одов. Тэр намар Хүүхэд залуучуудын театрт шалгуулахад мань Дашхүү тэнцэн дагалдан жүжигчин болсон байна. Удалгүй дагалдан жүжигчин хүү алтан үеийнхэнд тоогдож уран бүтээлийнхээ гарааг М.Шажинбатын "Улаан тэмдэг" жүжгийн Эрдэнээр эхэлж улмаар "Нэг ширээний хоёр" жүжгийн Батаа, Ч.Нацагдоржийн "Миний чин зоригт найз" жүжгийн Хар бамбарууш, А.Гайдарын "Кибальчиш хүү" зэрэг жүжгүүдэд гол ба туслах дүрийг бүтээжээ. 

Харин дэлгэцнээ хамгийн анх "Чимгээгийн төрсөн өдөр", "Туяагийн бичээгүй захидал" кинонд дурлалт хархүүгийн дүрийг бүтээснээс хойш "Хэцүү даалгавар" киноны `Багшаа У-г нь олох юм уу, Х-г нь олох юм уу` гээд зогсч байдаг Равжирын дүрээр өөрийнхөө ур чадварыг нээгээд зогсохгүй "Бэрсүүт жүрж"-ийн хадам ээжээр анх удаа эр хүн эмэгтэй хүний дүрд хэрхэн хувилж болдгийг тод томруун харуулан гайхамшигтай жүжигчин болохоо бататгасан гэдэг. Дашрамд дурдахад тун саяхан цэнхэр дэлгэцээр явсан дурсамж нэвтрүүлэгт мань хоёр цагаан сараар айл хэсч буй бололтой нэг нь хүзүүнээсээ малгайгаа зүүчихсэн, нөгөө нь бээлийгээ резинээр оосорлоод ханцуйгаараа унжуулчихсан хэсэг гардаг шүү дээ. Энэ бол өөрсдөөсөө жишээ авсан тоглолт аж. Гэхдээ тэрхэн хэсэг Цоозоо эгчид зориулсан сюрприз нь байсан ажээ. 

Өвдөг өвдгөө түшээд чимээгүй одсон андууд

Жааяагийн манай хоёрынх гэж хэнийх нь вэ гэмээр олон жил амь нэгтэй явцгаасан даа. Тэр ч утгаараа бие биеэ үгүйлсээр өвдөг өвдгөө түшээд чимээгүйхэн одсон байж мэдэх юм. Тэднийг уран бүтээл нэг хүн шиг болтол нь нааж орхисон хэрэг гэж Цоозоо тэднийгээ дурссан. Тэд гадаад төрхөөрөө тэс ондоо ч уран бүтээлээ туурвих болохоор нэгнийгээ харцаараа ойлгодог байжээ. Бас хоёулаа зураг авах хоббитой. Харин лаборатори нь Дашхүү гуайнх. Амралтын өдөр байсан ч Жааяа хаалга зөөлөн тогшсон атлаа "Энд ч нэг ажил байна, тэнд ч нэг ажил байна. Чи босоогүй л байна уу" хэмээн орилсоор тэднийд орж явчихна. Тэгээд л театрын зүг гарч өгөх вий. "Элдэв зураг" бол тэр хоёрын оюуны өмч. Өдгөө хэн ч нэрийг нь өөрчилж үл болох хүртлээ тэр хоёрт өмчлөгджээ. Ард түмэн өмчилж өгсөн хэрэг. Түүх сөхөх аваас Манай улс анх 1976 онд инээдмийн өдрийг тэмдэглэн өнгөрүүлж байхаар болж уран бүтээлчдийн дунд уралдаан зарласан нь "Элдэв зураг". Түүнд мань хоёр хадам ээж, хүргэн хоёрын дүрийг бүтээн тэргүүн байр эзэлсэн байна. Тэр нь яван явсаар эдүгээгийн хошиг урлагийн үндсийг тавьсан гэдэгтэй маргах хүн гарахгүй биз. Гэхдээ тэд азтай аавууд. Монголын хошин урлагийн загалмайлсан эцгүүд үр хүүхдүүддээ авьяасаа хэрхэн өвлүүлсэн нь дурсамж тоглолтын үеэр анзаарагдаж байв. 

Дашрамд өгүүлэхэд, Дашхүү агсны таван хүүхэд бүгд дээд боловсрол эзэмшсэн агаад том хүү Старсофт ХХК-ны захирал Д.Өлзий-Орших, дунд хүү GO студийн захирал Д.Галбаяр нар аавынхаа андын хүү Ж.Жамьяандорж, Д.Сэнгэдорж нартай хамтран тус тоглолтыг ивээн тэтгэж зохион байгуулсан байна. 

НӨХӨР : Г.Дашхүү УХЗТ-ын жүжигчин. Тус театрт 26 жил ажиллахдаа 80 гаруй дүр бүтээсэн. Хамгийн хайртай дүр нь анхны жүжиг "Улаан тэмдэг"-ийн Эрдэнэ, энэ оны бүтээл "Галзуу гурвалжин"-гийн хурандаа 1995 оны "Азтай бадарчин" тэмцээний Гоцлол дүрийн тэргүүн шагналт. Жил бүрийн инээдмийн баяраар голдуу авгай болж тоглодог байсан бол "Элдэв зураг-96"-д эмээгийн төөрөгт буусан. Ингэн ингэсээр өвөө болоод дуусах биз ээ хэмээн өөрөө ярьдаг. Кино дэлгэцнээ их бага нийлсэн хорь гаруй дүр бүтээсэн. "Соёлын тэргүүний ажилтан" хэмээх "араамандаа" багадсан цолтой нэгэн. 

ЭХНЭР : Ц.Цогзолмаа Улаанбаатарын усны гудамжны "унага" ч үндэсний хувцасыг оёх шиг оёдог эмэгтэй. Түүний урласан хантаазыг "Өглөө" кинонд жанжин Сүхбаатар өмсөж алтан фондод дүр нь үлдсэн. Монгол кино үйлдвэрт хорь гаруй жил оёдолчин, монтажчины алба хашсан. Өөрөөр хэлбэл торгоны хээ, кино зургийн "хээ" хоёрыг зүйж явсан нэгэн. 

ХАНИЛСАН ХУГАЦАА: 1974 оноос өдий хүртэл

ҮР ХҮҮХЭД : 3 хүү, 2 охинтой

Би чинь Баянхонгорын Богд сумын хүн шүү дээ. Өлзийтийн долоон жилийн сургуулийг төгсөж Архангайн ХАА-н техникумын малын эмчийн ангид орлоо. Өө тэгсэн чинь малын тэр олон ясны латин нэрийг цээжилж бардаггүй шүү. Тэхий дундаас нь хаячихаад нутагтаа давхиад очсон чинь "давахгүй гэсэн даваагаар 3 давна" гэхчээр малын санитар болчихдог байгаа. Зохиомол хээлтүүлэг мээлтүүлэгтэй ноцолдож хэдэн жил давхилаа. Дараа нь хотод цэрэгт ирсэн. Манайхан жүжиг тавиад, би тэгээд Тэгшээ баатрын дүрд тоглосон. Сургуулийн сумаар байлдана. Цэргийн ангийн жижигхэн клубт орсон хүн автоматны тэр айхтар дуунд яаж тэсч байсан юм бүү мэд. Тайзан дээр анх гарч буй нь тэр. Дараа нь хөгжмийн салаанд орлогчоор очлоо. "Аавдаа" дууг зохиосон Сугар гуай миний шадар дарга. 

Халагдах дөхөөд ирсэн чинь нэг л нутаг явмааргүй санагдаад. Урлаггүйгээр амьдарч чадахгүй нь ээ. Театрт шалгуулъя гэж бодоод ханандаа байдаг зурагт хуудасны дөрвөн мөр шүлгийг цээжиллээ. Ансамблаас татагдсан Цэгмэд гэдэг барабан тоглодог цэрэгт өнөө шүлгээ уншиж шалгуултал өө ингэж уншдаггүй юм гэж надад яахыг зааж өглөө. Гэтэл шалгалтаа өгч амжаагүй байтал нэг л өдөр тушаал уншиж Баянхонгорт аваачаад хаячихав аа. Намар нь ирж улсын комисст шалгуулж тэнцтэл шууд надад "Гуталчин хүү" жүжгийн гол дүрд хуваарилж хөдөө бригадаар хөөгөөд явуулчихав аа. Огт дасгал сургууль хийгээгүй жинхэнэ жүжгийн тайзанд ч гарч үзээгүй болохоор Жанчивдорж, Намсрайжав хоёроос л одоо яадаг билээ гэсэн чинь биднийг дагаад уйлаад бай гэлээ. Би яаж уйлж чадах вэ дээ өнөө хоёрыгоо дагаад худлаа л енгэнүүлээд гүйгээд байлаа. Төв аймгийн Зоргол хайрханы уурхайд анхныхаа тоглолтыг хийж байгаа нь тэр. 1970 он шүү дээ. Зунжингаа баахан аймгаар яваад ирсэн чинь бүр овоо урам орлоо шүү хөөе. Сүүлд Жанчив бид хоёр УБДС-ийн кино драмд шалгуулж тэнцсэн юм. 

Өө тэгэлгүй яахав. Төөрнө гэж нэг сайхан юм байна. Олон сараар яваад ирэхээр хөгшчүүл гэр орон, үр хүүхэд болохоо байлаа гэнэ. Бидний залуучууд яахав дээ ардаа татлаа түлхээ байх биш. Тэгж л тэнэж явбал сайхан. Ямар сайндаа буцах болохоор машин нь шаварт суугаасай гэж бодож байх вий дээ/инээлдэв/. Нэг газар машин эвдрээд суухад хүртэл баярладаг тийм хорлогоонтой хүүхдүүд байлаа шүү дээ бид чинь. Одоо энэ хэддээ санаа зовоод байдаг болчих юм. Нас намбаны ээлж ирж байгаа юм байхдаа. 

Жанчив бид арай залуу нь болохоор арын суудал оногдоно. Хоёулаа бие биенээсээ өрсөөд шүлэг зохионо доо. Арын суудлын долоо гэж болдоггүйгээрээ бүр алдартай. Доод суудлын долоо байнаа хаа Донсолж явдаг болох байнаа хөө гээд л дуулна. 

Балданпүрэв, Намсрайжав, бид хоёр, Төгсгөл киноны Лхаасүрэн бараг орж байсан байхаа, тэгээд гэрлийн техникч хоёр хүүхэд дээ. Донсолгоонд шидүүлээд ядарна ч, гутарна ч гэж байхгүй шүү дээ. Урд луухгарууд дээр театрынхнаа хамж шимж байгаад онигоонд оруулна. Бүгдийг хөлдөөж, үхүүлж, сансарт нисгэж, бүр баавгай, тарвага болгож үзнэ. Тэгж тэгж бүгд унтаад өгнө. Нэг нь сэрээд хашгирахаар галзуу улсууд шиг шуугилдаад эхэлнэ. 

Сүүлд Хэнтийн Хэрлэнбаянулаанд тоглохоор явж байтал нэг тарвага зам хөндлөн гараад жийж байна хөөе. Бүгдээрээ хөөгөөд бүслээд авчихсан чинь өнөө тарвага чинь цогнойгоод боксчин шиг өрөөд зогсчихсон. Тэгтэл нэг нь өшиглөөд алчихав. Цаашаа яваад бас нэг тарвага өшиглөж алчихаад орой нь боодог идсэн шиг жаргасан улс маргааш нь бүүр амташчихгүй юу. Хар айргийн зүг давхиж явтал бас л тарвага тарвага болоод явчихлаа. Хөөе жолоочоо түргэн хаалгаа онгойлгоочээ гээд л хашгиралдаж байна. Хаалга ч онгойтол тар гээд л явчихсан чинь нэг машинтай цагаан талд мөргөлдчихдөг байгаа. Хэрэв жолооч хаалгаа жаахан түрүүлж онгойлгосон бол завсар нь яг хавчуулагдаж үхэх байсан байна билээ. Манай автобусны урд тал будаа! Салхины шилнийх нь оронд тааран шуудайгаар бүтээчихсэн, жолооч нэг жижигхэн нүхээр шагайж явж Хар айраг орсон шүү. 

Инээдмийн өдрийг чинь анх манай театр л эхэлсэн юм шүү дээ. "Хонгорзул" гэдэг хамтлаг байгаад тарсан жилэээс жүжигчид өвөр зуураа бэсрэг номерын уралдаан маягийн юм зарладаг. Жанчив бид хоёрынх хэзээний болчихсон байдаг. Найруулагч нар ч энэ хоёрын юмыг түшээд хийчихье гэдэг болсон. Хориод жил хүн инээлгэв дээ. 

Улсын театрт цалин багатай. Хоёул мөнгө хөөгөөд үзье гэж бодоод Бэсрэг театр байгуулаад энэ зунжин монголыг бараг туулав шүү. Тэгсэн чинь үйлийн лайтай амьтад театраа санаад болдоггүй. Жанчив 30, би 26 жил энд ажилласан юм чинь бүр дурласан хүүхэн шиг болчихгүй юу. Мөнгөнөөс илүү хамт олон гэж байдаг юм байна. 

Адгийн наад зах нь агсам тавихаас эхлээд юу гэж барагдах вэ дээ. Тэр жил Увст бригадаар явлаа. Манайхан Цэдэнбал даргын хөшөөг үзнэ гээд л явцгаасан. Төдөлгүй Жанчив маань согтуу орж ирээд л Хөвсгөлийн Галтынхан надад алтаар хөшөө босгоно. Баянхонгорын Богдынхон бол чамд шавар ч шовойлгохгүй гээд л агсамнах нь ээ. Социализмын үед нэг л пакталбал дагалдан магалдан болоод баларч байгаа юм чинь. Би хаалгаа түгжиж аваад л за хөгшин агсам тавиад бай гэтэл Үгүй би унтлаа гээд унаад өгөв. Тэгсэн чинь манай хүн Цэдэнбалын хөшөөг мялааж зогсохдоо өөртөө хөшөө босгуулахсан гэж бодож л дээ. Ха-ха...

Өмнөговьд явж байгаад Жанчивийн дүүгийнхээр ортол шил юм өгч байна. Жанчив ч лааны гэрэлд мөнгөн аяганд л өнөөхийгөө тонгойлгосноо үгүй энэ чинь ийм дүүрэн байсан юмуу халиачих шиг боллоо гээд асгачих вий гэсэн байртай зөөлөн гэгч дээш нь өргөхөөр нь сайхан цэлэлзэж байна даа надад түрүүлж өгөөсэй гээд өндөлзөж байтал муу зусарч туучий чинь заа бригадын дарга Вандансэнгээдээ гээд барилаа шүү. Тэгсэн Вандансэнгээгийн янзтай авч байгаа гэдэг юүхэв. Ханцуйгаа дугтарч байснаа цалгиахгүй гэсэн байртай зөөлөн гэгч хоёр гардаж аваад намжиртай нь аргагүй сэржим өргөөд жаахан шаргыг авч авч амандаа алгуур тонгойлгосноо хачин болоод явчихлаа. Би бүр наана нь тэсэж ядаад юун их тамшаалдаг юм гэж бодож байтал дахиад хоёрдохоо сайн тонгойлгосноо дүүрэн гэсэн чинь энэ чинь юу ч алга байна шүү дээ гэх нь тэр /бөөн инээдэм болов/

Дүүрэн гээд итгэчихгүй юу. Жанчив тэндээс үгүй дүүрчих шиг л болсон юм даа гэж байнаа. Тэгсэн лааны гэрэлд аяганы амсар харааны шилтэй хүнд архи шиг цэлс гээд явчихгүй юу. 

Бас л хөдөө Эрдэнэт ч билүү явж байгаад манай залуу жүжигчин нэг охинтой танилцаж л дээ. Тэгсэн буудлын жижүүр оруулахгүй байхгүй юу. Тэгэхээр нь Галсан ахыг /Сүхбаатарт тоглодог Галсанданзан/ дагуулаад орооч гэж гуйж л дээ. Галсан ах ч тэгэлгүй яахав ах нь дагуулаад оръё гэснээ жижүүрт за миний дүү энэ хүүхдийг аваад орлоо шүү гээд л орчихож. Өглөө нь Галсан ахад та гаргаад өгөөч гэсэн чинь мань эр жижүүр дээр очоод за дүү минь энэ хүүхнийг гаргалаа шүү. Ёстой гэртээ, авгай дээрээ байгаа юм шиг сайхан байлаа хөө гэсэн гэж байгаам /инээлдэв/. Өтөлж чадахгүй хаашаа хөгшин бэ гэж цаадуул нь бодсон байх даа. Ер нь ярьж болохооргүй айхтар айхтар юм их бий. 

Өө байлгүй яахав. Уржнан манай аав үдийн 12-ын үед өнгөрчихөөд байхад орой нь тоглолтонд дуудаж байна. 

Бүтэн сайн өдөр, хошин шогийн тоглолттой байсан юм. Гэхдээ би очоогүй л дээ, тоглолт болоогүй байхаа. Би гол рольд нь байсан юм чинь. Аав, ээж нь, хүүхэд нь нас барчихаад байхад тоглож байсан түүх манайханд бий. Жүжигчний мэргэжил хэцүү шүү. 

Инээлгэх байлгүй яахав. Гэхдээ зүгээр л цагаан инээд биш. Үнэн сэтгэлийн инээд, сүүлд нь бодоход ухаан суулгах, магадгүй эмгэнэх инээд. 

Жанчив бид хоёр чинь гудманд тувт л инээж явна. Нэг санаагаа цааш нь фантаазалж ярихаараа бүр нулимсаа гартал хөхрөлдөнө гээч. Ер нь нэг юм хийхээрээ өөрсдөө үхтлээ инээж дараа нь олонд зүгээр тоглоод явчихаж байгаам. 

Зохиолд хурандаа гэсэн дүр ерөөсөө байгаагүй юм. Б.Лхагвасүрэн жүжгээ гурван хэсэгтэй байхаар бичихгүй юу. Ц.Төмөрбаатар найруулагч бид нар түүнийг нь нийлүүлээд нэг болгочихсон юм. Ер нь дан зохиолчийн хэлнээр л хийчихвэл юуны жүжиг болох вэ дээ. Гол нь Лхагвасүрэнгийн хэлэх гэсэн санааг ойлгоод л түүний зохиолдоо хэлээгүй толгойд нь үлдэж хоцорсон бодлыг дүрээр гаргаж тавих юм шүү дээ. Жүжгийг ид сургуулилж байтал манайхны нэг "галзуу" хөөе хурандаа гэж дуудахгүй юү. Тэгээд л хурандаа болчих нь тэр. 

Үгүй огт байгаагүй. Жанчив бид хоёрыг энэ жүжигт тогло гэсэн дүрээ аваад, би яаж галзуурсан байх вэ хүнд юу хэлэх вэ гэж бодсон ...

Төрийн далбааг мандуулдаг өнөө бяц гишгэгдсэн хүүхдийг бүтээдэг жүжгийн оргил хэсэг хэн хүнд маш их юм бодуулсан ? 

Аливаа эмгэнэлийн цаана инээдэм, инээдмийн цаана асар том эмгэнэл байдаг. Хүн эг маггүй инээгээд байгаа мөртлөөө яг эсрэг талаар нь бодоход аймшигтай эмгэнэл байж байдаг. Төрийн далбааг мандууллаа, харин буулгахдаа тугийг яахав... Орондоо эвхээд тавьчих утгагүй. Би энэ тугийг яаж хадгалах вэ? гэж жүжигчин хүн бодож байгаам. Тэгээд цэрэг малгайдаа эвхэж хийгээд яваад байлаа... яваад байлаа. Тэгсэн хүүхдийг дэвсчихээд дараа нь тэвэрч байдаг хэсэг дээр гэнэт надад туг бодогдоод явчихгүй юу. Өнөө тугаа гаргаж ирээд хүүхдийг бүтээчихмээр санагдаад болдоггүй. Төмөрбаатар найруулагчдаа яахав бүтээчих үү гэтэл тэг тэг гэнэ. Тал талаасаа ингэж сэтгэл тавьсны хүчинд гайгүй бүтээл болсон юм байхаа олны амыг хараад байхад.

ЭХНЭР: Хөдөөний юм чинь юу гэж марзан байх вэ. Би бол харин Улаанбаатарын усны гудамжинд өссөн энэний дэргэд гал амьтан байхгүй юү.

НӨХӨР: Манай театр "Кибальчиш хүү" гэдэг жүжиг тавихгүй юу. Гол рольд би тоглох болоод Цогзолмаа тэгэхэд дөнгөж араваа төгсчихөөд кино үйлдвэрт оёдолчин хийж байсан юм. Гол дүрийн хувцасыг /зургийн цомог үзүүлэв/ оёх гэж ирээд тэр нь би юм чинь тэгээд л танилцахгүй юу. Далан дөрвөн онд гэрлээд одоо төрсөн ганц авгайтай явна даа хөө. Ха...ха..

ЭХНЭР: Би кино үйлдвэрээс оёдлынхоо машиныг ачаад ирсэн чинь Дашхүү Хүрлээ хоёр яг хаалган дээр таараад намайг оруулж өгсөн..

ЭХНЭР : Аа энэ их өөдгүй хүүхэд байсан /инээв/ Их ичимхий хөдөөний...

НӨХӨР : Би бүр учраа олдоггүй, яах вэ гэж байтал бригад явах болчихгүй юу. 

НӨХӨР : Харин тийм яг гэрэл цохичихоод ерөнхийдөө дурлах аядаад байтал. Бишээ аядаагүй жинхэнээр нь дурлачихаад /бөөн инээдэм болов/ тэгээд Намсрайжавдаа л хөгшин чинь энэ хүүхэнд үхэж байнаа. Одоо яахав гэтэл. За юу ч гэсэн захиа бичээдхэе гэнэ. Намсрайжав ч яахав дээ тэрэндээ мастер хүн. Хаха. Өө надад хэл бичүүлж байгаа гэдэг ч мундаг байнаа /инээлдэв/ Тэгээд өнөө захиагаа оёдлын машиных нь шургуулганд хийчихээд яваад өглөө. 

ЭХНЭР : Эднийг чинь театрт үлдэж байгаа бүх хүн гаргаж өглөө. Би гадны хүн, тэгээд бас ичээд байсан болохоор ганцаараа суугаад үлдэх гэсэн чинь хүүхнүүд намайг шордоод гадаа үүдэн дээр гарч бригад гаргаж өгчихөөд юмаа оёх гэсэн чинь машины челнок байдаггүй. Дээгүүр доогуур нь баахан хайснаа машиныхаа нүдийг татсан чинь харин дотор нь ... /инээв/

НӨХӨР : Намсрайжавын хашраараа хийж байгаа ажил /инээлдэв/ Уг нь энийг чинь Элбэгсайхан эхэлсэн юмаа. Наадмаар урлагынхан жагсдаг байлаа шүү дээ. Тэгсэн жагсаал дээр л Элбэгсайхан намайг нэг их уран, бас хөөрхөн охинтой танилцуулах юм боллоо. Дагаад очсон чинь шальтай ч юм биш байнаа /Ха, ха/ Тэгээд л орхичихлоо. Тэгсэн үйлийн үр чинь миний жүжгийн хувцсыг оёх болохгүй юу. 

НӨХӨР : Манай хоёр дахь охин манцуйтай. Би наана нь маасганаж байгаад подушкан чихэр аманд нь унагаачихваа. 

НӨХӨР : Яагаав подушкан чихэр ?

ЭХНЭР : Мамбсай.

НӨХӨР : Тийм тийм мамбсай мамбсай... Тэр чинь ийм жижигхэн шүү дээ. Би аманд нь унагаачихсан нь хоолойгий нь таглачихгүй юү. Хүүхдийн маань нулимс цийлэгнээд ирэхээр яадаг билээ гээд л нэг барьж гүйснээ хуруугаараа ам руу нь түлхтэл цаашаа яваад орлоо. Хүүхэд ч нэг юм амьсгаа авлаа. Тоглуулахдаа тун мэдмээр юм билээ. 

ЭХНЭР : Нэг удаа хүүхдийн эрээн булчинд горчичник тавиад. Тэгсэн өнөө хүүхэд чинь шөнөжин уйлаад болдоггүй ээ. Задлаад үзтэл мань эр авахдаа нэг горчичник үлдээчихсэн нь бөгсөн дээр нь очоод наалдчихсан байхгүй юу. Өглөө ээжид хүүхдээ хүргэж өгтөл өнөөхийг чинь үзээд та нар хүүхэд индүүдлээ гэж загнаад. Нээрээ яг л индүүний ором шиг түлчихэж ээ. Манай хэдэн хүүхдийг ээж л өсгөсөн. Хүүхдээ хөлд орсныг ч бид мэдэхгүй явж байгаад ээжид загнуулж байсан юм чинь. 

НӨХӨР : Бид хоёр яахав байдгаараа л байна. Харин хүүхдийг маань улс тэжээдэг байсан бол одоо өөрсдөө тэжээх цаг иржээ. Манай таван хүүхэд бараг бүгд төлбөртэй сургуульд явж байна. Хоёр том нь ТИС-д оюутан. Гуравдах нь Таеквондогийн төлбөртэй секцэнд явдаг. Гадаад дотоодын тэмцээнд ороод мөнгө зардал хэрэгтэй болж байна. Дараагийнх нь хөгжим бүжгийн коллежийн хийлийн 6-р анги, отгон охин 54-р сургуулийн солонгос хэлний анги. Миний баяждаг дүүрч өөрсдөө сурч чаддаг л юм бол хүүхдүүдээ л боловсролтой болгох гол зорилт. Намайг хүмүүс их баян л гэж бодоод байх шиг байгаам. Эхнэр маань таван хүүхэд төрүүлсэн учир тэтгэвэртээ. Одоо харин лангуу авсан. 

ЭХНЭР : Манай хүүхдүүдийн сурлага нь харин гайгүй шүү. Ууган хүү маань хотын математикийн олимпиадын аварга байлаа. Өөрөө  л явсаар байгаад дунд сургуулиа онц төгсөж одоо ТИС-н компьютерийн программчийн гуравдугаар дамжаанд бас онц сурч байна.

ЭХНЭР : Юу, бүр хөдөө бригадаар явж байсан гээд бодчих.  Би эмнэлэгт хэвтчихсэн. Ямар сайндаа миний хүү өнчин хүн шиг санагдлаа гэж байх вэ. Шалгалт өгөөд гараад иртэл бүх хүүхдийн аав ээж машин унаа, хоол цайтай амдаж зогсоход би ганцаараа байсан гэж эмнэлэг дээр очиж хэлэхээр нь би уйлж байгаам. Ноднин охиныхоо шалгалтад бид хоёр учиргүй их бэлдвээ. Өглөө нь такси аваад л явсан чинь хамаг бичиг баримтыг нь гэртээ мартчихсан байдаг байгаа. Бид хоёр яахав дээ гадаа нь хий л хараад зогссон. Ахынхаа нөлөөгөөр гайгүй сурлагатай байсан болохоор бас өөрөө орсон доо. 

НӨХӨР : Мань мэтийн амьтныг оруулахгүй хаалгаа тас хаагаад л гүйцээ юм билээ, тэр конкурс гэдэг чинь. 

ЭХНЭР : Аавын идэвх зүтгэл орсон хүүхэд манай отгон доо. 

НӨХӨР : Энэ нөхөр их өөрийн бодолтой. Цэцэрлэгт байхад багш нь дуул гэхгүй юу. Би дуулж чадахгүй гэж. Чи жүжигчний хүүхэд байж яагаад дуулдаггүй юм гэхлээр аав жүжигчин болохоос би жүжигчин биш гэсэн гэж байгаам. Хаха.

ЭХНЭР : Урлаг, соёлынхон гэдэг чинь худалдаа санхүүгийн улсыг бодвол өөрийгөө бус дандаа өрөөлийг, нийгмийг бодож явдаг сайхан ариун сэтгэлтэй хүмүүс байдаг. Эхний гурван хүүхэд төрөхөд Дашхүү ерөөсөө байгаагүй юм шүү дээ. Ямар сайндаа дөрөв дэх хүүгээ амаржих газраас авахдаа, пөөх хүүхэд чинь ийм том гардаг юм уу гэж манай аав ээж хоёрыг инээлгэж байх вэ дээ. Эхний хүүхдээ гаргах гэж өвдөж 10 хоноход энэ маань овоо хүлээгээд байсан чинь Соёлын яам төлөвлөгөө тасарлаа гээд хөдөө хөөгөөд явуулчихсан. 

НӨХӨР : Дөрөв дэх хүүгээ би бараг өөрөө эх барих шахсан юмаа. Энэ маань гэнэт өвдөөд хүүхдийн толгой цухуйгаад ирэхээр нь би гараараа таглачихаад энийг чинь өргөсөн чигтээ 1-р төрөхийн шатаар дээшээ гүйчихсэн. Сандарсандаа хүч орчихгүй юу. 

ЭХНЭР : Танай нөхөр чинь чамайг бандан сандал дээр хэвтүүлж хувцсыг нь шувт татаж авснаа өнөө сандалтай нь цуг төрөх орон дээр тавагтай юм хөмөрч байгаа юм шиг хөмөрчихсөн гээд л эмч нь сүүлд шоолж байсан. Манай таван хүүхэд бүгд таван буудлын тэр театрын байранд гарсан шүү. 

НӨХӨР : Өлзийгөө өгсөн тэр байшинд урлагийнхны олон үе өсөж өндийсөн дөө. 

НӨХӨР : Дунд хоёрыгоо л магадгүй гэж боддог юм. Одоо тэр таеквондоод яваад байгаа хүү чинь "Цахилж яваа гөрөөс" кинонд тоглосон юм шүү дээ. Дараагийн хүү хөгжимчин болно. За миний хүү энэ ахдаа нэг ая тоглоод өг. 

Хөөрөлдсөн Л.Даваасүрэн

Саяхан ХЗТ-ын хамт олон 50 жилийнхээ ойг тэмдэглэсэн билээ. Энэ театртай амьдралынхаа 30 гаруй жилийг холбож яваа жүжигчин Г.Дашхүүтэй уулзлаа. Тэрбээр театр, дэлгэцийн 100 гаруй дүр бүтээжээ. 

Би 1970 онд цэргээс халагдаж ирээд жүжигчин болохыг хүсч байсан болохоор театрт очиж шалгуулсан юм. Тэр үед ардын жүжигчин Очирбат, Гэндэн, гавьяат жүжигчин Энхтуяа нар байсан юм. Ардын жүжигчин Очирбат гуай анх намайг инээдмийн жүжигт тохирох хүн байна гэж хэлсэн юм. Тэгээд театрт дагалдангаар орж ажлын гараа минь эхэлсэн юм даг. Миний анхны багш Д.Төмөрбаатар "Тунгалаг Тамир" киноны Хуягт тоглодог хүн шүү дээ. Энэ театрт би 30 дахь жилдээ ажиллаж байна. Театр маань энэ жил 50 нас хүрлээ. Намайг төрөхөд театрын анхны үндэс суурь тавигдаж байсан юм. Түүнээс хойш өдийг хүртэл амьдралаа холбоод явж байна. 

Театртай амьдралаа холбоход хамт олон минь тусалж, дэмжиж байсан. Би тэднийгээ сэтгэлдээ хайрлаж явдаг. 

Миний тоглосон кино жүжгүүдээс "Бэрсүүт жүрж" киноны хадам ээжийн дүр л сэтгэлд нийцсэн юм даа. Эрэгтэй хүн эмэгтэй хүний дүр бүтээнэ гэдэг амаргүй л юм билээ. Гэхдээ сайхан, цагаан сэтгэлтэй эх хүний дүрийг бүтээсэндээ би сэтгэл хангалуун явдаг. Хадам ээжийн дүрийг бүтээхэд олон хүмүүс тусалж дэмжиж байсан. Гавьяат жүжигчин Цэнд-Аюуш гуай дууг нь оруулсан юм. 

Анх намайг шалгуулж байхад ардын жүжигчин Очирбат гуай намайг инээдмийн дүрд таарах хүү байна гэж хэлсэн юм. Төрийн шагналт Ванган, ардын жүжигчин Гэндэн, УГЖ Цагааны Цэгмид, Оюун багш гээд алтан үеийнхэн хүнийг сайн таньдаг, чадалтай хүмүүс байж дээ. Ер нь бид чинь хүүхэд шиг сэтгэхүйтэй хүмүүс шүү дээ. 

Дүр бүтээхэд 2-3 сар, том дүр дээр жил ч ажиллах нь бий. Тоглолтын дараа үзэгчдийн алга ташилтыг сонсоод дүр минь хүмүүст хүрч гэдгийг мэддэг. Үнэхээр үзэгчид бидний багш нар, бид амьдралын оюутнууд юм даа. 

Хүний хүсэл гэдэг зах хязгаар нь үл мэдэгдэх тэнгистэй адилхан юм даа. Хэрвээ би эргээд залуу болж болдог бол хүүхдийн гэнэн цайлган дүрийг бүтээх юмсан гэж боддог. Даанч хэзээ ч болохгүй юм даа. 

Би чинь хошин шогийн жүжигчдийн адил өөрийн гэсэн байр суурьтай хүн. Залуу үеийнхэн намайг тохирох дүрд урьж тоглуулдаг. Миний хувьд би өөрөө нийгэмд аль хэдийнээ орон зай эзэлчихсэн гэх үү дээ. Хамгийн ухаантай хүн хамгийн их хийморьтой байдаг юм. Хошин шогийн бид чинь нийгмийн амьдралын сайн, муу талыг олж шүүмжилж чаддаг хүмүүс.

Жүжигчид нийгмийг дүрээр илэрхийлдэггүй, харин хүний амьдралыг дүрээр илэрхийлдэг. Өмнө нь байгаа үйл явдлыг уран бүтээлчид нийгэмдээ зохицуулж хийдэг үе байсан. Харин одоо энэ бүхнээсээ бүгд татгалзаж байгаа. Хүн судлал хийдэг, хүмүүсийн амьдралд орж чаддаг хүмүүс бол жүжигчид юм. 

Би хойшид ч театртаа нэг насаа зориулна. Театр бол миний гэр юм, амьдрал хувь заяагаа холбосон газар юм. 

Одоо амьдралаа өөрчилнө гэдэг өнгөрсөн зүйл юм. Миний энэ амьдрал, уран бүтээлийг үр хүүхэд, хойч үе үргэлжлүүлнэ гэж боддог. Хэн нэгэн уран бүтээлчийн замыг нээж би өөрөө жүжигчин болсон ч юм билүү дээ. Би болоод энэ театрыг миний үр хүүхэд хойч үе минь үргэлж хайрлаж явах болно. 

Миний хоёр хүүхэд урлагийн сургуульд сурч байна. Галбаяр хүү маань СУИС-ийн найруулагчийн анги, Галбадрах маань Хөгжим Бүжгийн коллежийн хийлийн IV курст сурч байна. Эд маань ямар ч байсан мэргэжлийн сургуульд сурч байгаа болохоор аавынхаа мэргэжлийг залгамжилна гэдэгт итгэдэг.

С.Энхцэцэг

ҮНЭН сонин

2001-12-11

Дугаар 239